Trân Văn (Người Việt)
Sáchvà văn học
14-7-2026
Ông Nguyễn Thành Nam đã bị bắt. Nhân vật này sinh năm 1961. Tiến sĩ Toán của Đại Học Lomonosov (Liên Xô). Một trong những thành viên sáng lập Tập Đoàn FPT, từng là giám đốc Trung Tâm Giải Pháp Phần Mềm FPT, giám đốc Trung Tâm Xuất Khẩu Phần Mềm FPT, chủ tịch kiêm tổng giám đốc FPT Software, tổng giám đốc Tập Đoàn FPT. Sau đó là phó chủ tịch HĐQT Đại Học FPT, sáng lập kiêm hiệu trưởng đại học trực tuyến FUNiX với mô hình “ba không” (không giảng đường, không giáo viên đứng lớp, không sách giáo khoa). Cố vấn sáng tạo của chủ tịch HĐQT FPT. Giảng dạy môn Tư Tưởng Hồ Chí Minh tại Viện Khoa Học và Giáo Dục Khai Phóng của Đại Học VinUni.
Tháng Tư, 2026, ông Nam ra mắt cuốn sách “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng” (NXB Hội Nhà Văn), viết theo cấu trúc đối thoại giữa nhân vật “Thanh” (sinh viên thế hệ Z) và người thầy tên “Thành,” tái dựng hành trình Nguyễn Tất Thành (Hồ Chí Minh) thời bôn ba ở ngoại quốc.
Vì cuốn sách này ông Nam bị cáo buộc “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống nhà nước.” Truyền hình quốc gia đã phát video clip ghi lại chuyện ông Nam thừa nhận nhiều nội dung trong cuốn sách sai sự thật, “bôi nhọ hình ảnh Hồ Chủ Tịch” và xin lỗi đảng, nhà nước, nhân dân.
Ông Trần Việt Anh cũng đã bị bắt.
Nhân vật này sinh năm 1993, là người sáng lập kiêm CEO của Spiderum – nền tảng chia sẻ quan điểm, kiến thức và thảo luận trực tuyến, có sức thu hút tốt giới trẻ Việt Nam, đặc biệt là những thanh niên quan tâm đến các chủ đề liên quan tới tri thức, tâm lý, xã hội. Trần Việt Anh đã tổ chức và dẫn dắt một loạt podcast với Nguyễn Thành Nam để thảo luận về nội dung cuốn “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng,” đồng thời sản xuất nhiều video clip có liên quan đến cuốn sách, “đùng một cái” bị công an xác định “có nội dung vi phạm pháp luật.”
Giống như ông Nam, ông Anh đã nhận tội. Trong một video clip phát trên truyền hình quốc gia, ông Anh thừa nhận mục đích xây dựng các nội dung podcast/video là để câu view, tăng tương tác, từ đó “tối đa hóa lợi ích kinh tế” trên nền tảng số. Ông Anh cũng thừa nhận đã chủ động tận dụng sức ảnh hưởng của ông Nguyễn Thành Nam để thu hút thêm sự chú ý cho sản phẩm của ông. So với ông Nam, ông Anh phạm tội “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống nhà nước” chỉ vì mục đích thương mại/lợi ích kinh tế chứ không có ý đồ gì về tư tưởng hay học thuật.
***
Các diễn biến liên quan đến cuốn sách “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng” cho thấy, bối cảnh xã hội ở Việt Nam hiện nay không khác gì Trung Quốc, Bắc Hàn 60 năm trước.
Có thể dùng trường hợp Ngô Hàm, tác giả vở “Hải Thụy Bãi Quan” hồi giữa thập niên 1960 tại Trung Quốc làm một ví dụ minh họa. Ngô Hàm là sử gia kiêm Phó Thị trưởng Bắc Kinh. Ông là tác giả vở kịch về một vị quan nhà Minh liêm khiết bị hoàng đế cách chức, được diễn năm 1961 và được hoan nghênh rộng rãi. Tuy nhiên bốn năm sau, tác phẩm bất ngờ bị diễn giải lại là ám chỉ chính trị nhắm vào Mao.
Bành Chân – Thị trưởng Bắc Kinh đã thuyết phục Ngô Hàm viết bản tự phê bình, thừa nhận “ngây thơ về chính trị” (chẳng khác gì màn nhận tội trên VTV của ông Nguyễn Thành Nam). Tuy nhiên tự phê bình không cứu được Ngô Hàm. Ông bị đưa đi cải tạo ở nông thôn, bị đấu tố, tra tấn nhiều đợt, bị bắt và buộc tội phản quốc vào Tháng Ba, 1968, rồi chết trong tù mùa Xuân 1969.
Điều đáng chú ý: Lúc đầu, việc phê phán vở kịch từng bị một số cấp, một số chính quyền địa phương cố gắng ngăn chặn, điều đó cho thấy, ngay cả trong hệ thống, không phải ai cũng đồng thuận với việc hình sự hóa một tác phẩm học thuật, giống như vừa qua, một số người phản đối chuyện quy chụp, xử lý ông Nguyễn Thành Nam.
Giống như vụ Nguyễn Thành Nam, oan khiên từ “Hải Thụy Bãi Quan” không chỉ trút lên đầu Ngô Hàm. Ủy Ban Trung Ương của Đảng Cộng Sản Trung Quốc đã giải tán Ban Bí Thư Thành Ủy Bắc Kinh do Bành Chân lãnh đạo và phê phán cách Bành Chân xử lý vụ Hải Thụy. Bành Chân cùng ba thành viên khác trong nhóm bị buộc tội có cảm tình phản cách mạng, bị cách chức và khai trừ khỏi đảng.
Rồi vì Ngô Hàm từng cùng hai cộng sự là Đặng Thác, cựu tổng biên tập Nhân Dân Nhật Báo và nhà văn Liêu Mạt Sa viết loạt tạp văn mang tên “Tam gia thôn trát ký” châm biếm các thử nghiệm chính trị thời “đại nhảy vọt” nên chiến dịch tấn công Ngô Hàm mở rộng, quy cho cả ba là “tập đoàn phản cách mạng Tam gia thôn,” cựu tổng biên tập của tờ báo là cơ quan ngôn luận của Ủy Ban Trung Ương đảng cũng không thoát khỏi trừng phạt. “Hải Thụy bãi quan” đã khởi động phong trào “phá bỏ tứ cựu” (tư tưởng cũ, văn hóa cũ, phong tục cũ, thói quen cũ) mở đường cho Hồng Vệ Binh đốt sách, phá hủy di tích văn hóa và lịch sử trên toàn Trung Quốc, kể cả việc phá hủy mộ của nhân vật lịch sử Hải Thụy.
***
Nếu đối chiếu những điểm chính trong vụ “Hải Thụy Bãi Quan” với những diễn biến quanh “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng” sẽ không chỉ nhận ra sự tương đồng, đó là ẩn họa!
Kể từ đầu Tháng Năm, 2026, có hơn hai mươi tờ báo thuộc loại không thể nghi ngờ về quan điểm, lập trường như Nhân Dân, Quân Đội Nhân Dân, Sài Gòn Giải Phóng,… có bài giới thiệu hay ca ngợi cuốn sách “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng.” Sau đó là đợt tấn công cuốn sách trên mạng xã hội với cáo buộc xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ và càng ngày càng khốc liệt.
Giữa Tháng Sáu, 2026, Nhà Xuất Bản Hội Nhà Văn (nơi thẩm định, cấp giấy phép) bị phạt 100 triệu đồng, bị đình chỉ hoạt động trong hai tháng, bị buộc phải thu hồi và tiêu hủy toàn bộ ấn phẩm này. Những nơi có dính líu đến ông Nam như Đại Học FPT, phát thông báo, khẳng định không dính líu đến quá trình biên soạn, thẩm định nội dung, xuất bản, phát hành cuốn “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng.”
Đại Học FPT nhấn mạnh, sách là “quan điểm cá nhân của tác giả, không đại diện cho chủ trương, quan điểm của trường,” trường “phản đối quan điểm này.”
Đại Học FPT cho biết thêm, gần đây, ông Nam không tham gia công tác quản lý, không giảng dạy môn Lịch Sử/Tư Tưởng Hồ Chí Minh tại trường và đã xin từ nhiệm vị trí phó chủ tịch hội đồng trường.
Tuy nhiên, đám đông giương cao ngọn cờ “bảo vệ đảng, bảo vệ CNXH” chưa chịu ngừng ở đó. Trên mạng xã hội, làn sóng truy bức tiếp tục dâng cao, chỉ trích càng lúc càng mạnh mẽ, đòi phải truy cứu trách nhiệm hình sự của bà Nguyễn Thúy Hằng, giám đốc Nhà Xuất Bản Hội Nhà Văn vì đã cho in và phát hành sách. Ông Nguyễn Quang Thiều, chủ tịch Hội Nhà Văn vì đã ủng hộ sách.
Tuy các báo đã tự động đục bỏ những bài khen cuốn sách nhưng ông Lê Quốc Minh, tổng biên tập báo Nhân Dân vẫn bị cáo buộc là phải chịu trách nhiệm chính trong việc tờ báo có hai bài khen cuốn sách (bài: “Chuyện với Thanh – Cách tiếp cận mới về lịch sử cho bạn đọc trẻ” và “Chuyện với Thanh – Từ lịch sử đến bản lĩnh ra khơi”).
Ông Phạm Văn Hiếu, tổng biên tập VnExpress, vẫn bị cáo buộc là phải chịu trách nhiệm chính về bài “Chuyện với Thanh” gợi ý một số góc nhìn lịch sử cho giới trẻ, những người đang tự hỏi mình là ai, sẽ đi về đâu.
Ông Nguyễn Anh Vũ, tổng biên tập báo Văn Hóa, vẫn bị cáo buộc phải chịu trách nhiệm chính khi Văn Hóa đăng “Chuyện với Thanh – một cách tiếp cận mới về tư tưởng Hồ Chí Minh.”
Thậm chí ông Đinh Tiến Dũng – Trưởng ban Tinh thần và Văn Hóa FPT – cũng bị “vạch mặt, chỉ tên vì là “một trong các đối tượng liên tiếp có mặt trong nhiều buổi ra mắt sách trên cả nước của bị can Nguyễn Thành Nam.”
Chưa rõ áp lực do làn sóng vừa kể tạo ra lớn đến mức nào và khả năng khuynh loát hệ thống của cuộc tấn công mà dấu hiệu “có tổ chức” rất rõ ràng, cụ thể ra sao nhưng mới đây, cục trưởng Cục Báo Chí vừa tuyên bố: Đang suy tính việc xử lý vi phạm hành chính hơn 20 cơ quan báo chí đã giới thiệu hoặc khen ngợi “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng” ở các mức thuộc loại “nghiêm trọng.”
Cũng mới đây, ông Đinh Tiến Dũng (nhân vật quen thuộc với khán già VTV3 trong vai “Giáo Sư Cù Trọng Xoay” của chuyên mục “Hỏi Xoáy Đáp Xoay” trong chương trình Thư Giãn Cuối Tuần) vừa tuyên bố rút khỏi chương trình “Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai 2026.” Trong một tâm thư gửi cho công chúng qua mạng xã hội, ông Dũng giải thích lý do là vì… áp lực từ dư luận trong thời gian qua đã bắt đầu ảnh hưởng lớn đến chương trình và đặc biệt là ảnh hưởng đến cả công tác truyền thông hình ảnh cá nhân của các anh tài khác, việc chủ động rút lui nhằm giúp chương trình “vận hành ổn định hơn.” Tác động của cuộc tấn công vào “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng” càng lúc càng khiến người ta kinh ngạc.
Giữa thập niên thứ hai của thế kỷ 21, trong “nhà nước pháp quyền XHCN”, chỉ dùng nhãn “xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ” cũng đủ tạo ra sự hoảng sợ tới mức, bà Trịnh Bích Ngân – Chủ tịch Hội Nhà Văn TP.HCM – tự thú kiểu như thế này trên mạng xã hội:
“Vốn là người luôn ủng hộ những tác phẩm viết về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ Tịch Hồ Chí Minh, nên tôi vội viết mấy dòng về quyển sách mới này trên trang facebook cá nhân. Thú thực, lúc này tôi mới chỉ đọc lướt qua một số bài giới thiệu và một phần nhỏ của quyển sách. Khi hiểu rõ sách có nội dung và cách thể hiện sai trái, khác với những bài giới thiệu khen ngợi – Nó không chỉ trái đường lối chủ trương của đảng và nhà nước mà còn bôi nhọ, xuyên tạc, xúc phạm đến Bác Hồ, vị lãnh tụ vô vàn kính yêu của dân tộc và những lãnh đạo tinh hoa của đảng, tôi đã gỡ bỏ status đó cách đây nhiều tuần và rất ân hận về những nhận định vội vàng, chủ quan của mình. Nay, nội dung status tôi viết đã gỡ, lại lên trang của một vài tài khoản facebook. Nhìn lại vấn đề này, tôi xin được chia sẻ: Tôi đã thấy sai sót của mình do chủ quan không dành thời gian để thực sự đọc quyển sách. Đây là bài học lớn đối với tôi. Tôi cũng xin lỗi những ai đã vô tình đọc status mà tôi đã gỡ bỏ. Tôi xin cảm ơn sự thấu hiểu, bao dung của người thân, bạn bè, đồng nghiệp cùng độc giả đã thấu hiểu tấm lòng, hiểu bản chất vụ việc để thông cảm và đồng hành cùng tôi! Từ lương tâm, tôi thật sự thấy hối lỗi.”
Thiên hạ tự nhiên nhận ra, vấn đề không còn đơn giản là giữ gìn “lịch sử” và bảo vệ lãnh tụ.
Cuộc tấn công nhân danh lịch sử và lãnh tụ còn có những dấu hiệu răn đe cả… tổng bí thư.
Giáo dục khai phóng (liberal education), triết lý giáo dục hướng tới đào tạo “con người tự do” xuất hiện từ trước Công Nguyên (thời Hy Lạp cổ đại), xuyên qua giai đoạn Trung Cổ, giai đoạn Phục Hưng cho đến hiện đại. Giáo dục khai phóng rèn luyện tư duy độc lập, năng lực phản biện và khả năng tranh luận đa chiều nhằm cung cấp cho cá nhân kiến thức nền sâu rộng, những kỹ năng có thể chuyển đổi và ý thức mạnh mẽ về giá trị, đạo đức cũng như trách nhiệm với xã hội.
Các viên chức hữu trách ở Việt Nam bắt đầu nhắc đến giáo dục khai phóng khi Việt Nam loay hoay một thời gian dài mà không thể “tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc” đến ấm no, hạnh phúc. Khoảng 2017, tờ Nhân Dân đề cập đến giáo dục khai phóng, xem đó như một xu hướng mới trong đào tạo đại học ở Việt Nam. Một số đại học, cả công lập lẫn tư nhân từng công khai xác định giáo dục khai phóng là kim chỉ nam.
Hồi Tháng Năm vừa qua, khi tham dự lễ kỷ niệm 120 năm Ngày Truyền Thống Đại Học Quốc Gia Hà Nội, đề cập đến Đại Học Đông Dương như cột mốc, khai sinh nền giáo dục đại học hiện đại ở Việt Nam, ông Tô Lâm – Tổng bí thư kiêm chủ tịch nhà nước – đã nhấn mạnh việc “xây dựng môi trường học thuật khai phóng.” Tuy nhiên không lâu sau đó, bài phát biểu này bị gỡ bỏ khỏi các trang web chính thức và trở thành sự kiện được nhiều người bàn luận.
Đã có một cuộc tấn công kéo dài vào giáo dục khai phóng, đánh đồng triết lý này với “vô chính phủ,” quy chụp “giáo dục khai phóng” là “lệch lạc chính trị,” “buông lỏng” kỷ luật tư tưởng, thậm chí một số cá nhân còn lớn tiếng khẳng định, giáo dục khai phóng là công cụ “xâm nhập mềm” của phương Tây nhằm gieo mầm bất đồng chính kiến, tạo tiền đề cho sự phát triển cách mạng màu. Không phải tự nhiên mà hệ thống công quyền phải thu hồi phát biểu của ông Tô Lâm!
Giữa cuộc tấn công “Chuyện với Thanh: Lời kể mới về ánh sáng,” tin mới nhất cho biết, VinUni – nơi ông Nguyễn Thành Nam tham gia giảng dạy môn “Tư Tưởng Hồ Chí Minh” – đã lẳng lặng tháo gỡ dòng chữ “Viện Khoa Học và Giáo Dục Khai Phóng,” chỉ giữ lại dòng tiếng Anh “College of Arts and Sciences.” Có tin, các tài liệu liên quan đến tuyển sinh của VinUni cũng đã xóa sạch hai chữ “khai phóng” từng được dùng như một ưu điểm của cơ sở giáo dục này.
VinUni không phải cơ sở giáo dục đầu tiên bị “đánh” vì đề cao “giáo dục khai phóng.”
Tháng Tám, 2024, sau phát pháo lệnh trên mạng xã hội, cũng vì yếu tố khai phóng, kênh truyền hình Quốc Phòng Việt Nam (QPVN) phát một phóng sự cáo buộc Đại Học Fulbright Việt Nam (FUV) là “lò đào tạo phản động,” có xu hướng thúc đẩy “cách mạng màu.” Phía FUV phản pháo, gọi đó là “cuộc tấn công ác ý,” lên án việc lan truyền “thông tin sai lệch với mục đích thao túng.”
Khác với VinUni, FUV là thành quả hợp tác Việt-Mỹ trong lĩnh vực giáo dục nên khoảng một tuần sau, Phát ngôn viên Bộ Ngoại Giao Việt Nam công khai ca ngợi thành quả mà FUVđã đạt được. Kênh truyền hình QPVN lẳng lặng đục bỏ phóng sự quy chụp FUV, không giải thích lý do, cũng không xin lỗi. Tuy nhiên cuộc tấn công vào “giáo dục khai phóng,” vào việc đề cao vai trò của học thuật chỉ mạnh hơn chứ không kém đi.
Có một điểm đáng chú ý là trong vài năm gần đây, tất cả các nhận định về những thành quả không phải của “cách mạng,” ý kiến về việc cần kế thừa quá khứ hay các tiến bộ của văn minh phương Tây để phát triển đều bị dán nhãn “xuyên tạc lịch sử,” hay “phủ nhận quá khứ” và đòi hệ thống công quyền phải trừng trị, kể cả khi đó là… Tô Lâm.
Đầu năm 2025, sau khi ông Tô Lâm phát biểu, đại ý: Những năm 1960, Sài Gòn – TP.HCM là điểm sáng, Hòn Ngọc Viễn Đông, Singapore cũng không bằng nhưng giờ đây đã bị tụt hậu rất xa – đã có một làn sóng phản đối cả trực tiếp (khẳng định không tán thành suy nghĩ của tổng bí thư, thậm chí cảnh báo, phát biểu như thế là tiếp tay cho thế lực thù địch chỉ trích thành tích phát triển kinh tế hiện tại của Việt Nam), lẫn gián tiếp (“Hòn Ngọc Viễn Đông” chỉ là mỹ từ do chế độ thuộc địa sử dụng để tuyên truyền, không phản ánh thực chất phát triển kinh tế).
Công An Việt Nam vốn luôn theo rất sát các phản ứng trên mạng xã hội, thường triệu tập ngay, xử phạt lập tức những cá nhân chỉ bày tỏ sự thích thú hay đồng tình với những thông tin, ý kiến bị cho là “xuyên tạc, bôi nhọ lãnh đạo đảng, nhà nước” nhưng không hiểu vì sao lại làm ngơ trước tất cả những chỉ trích xúc xiểm nguyên thủ nếu chúng do những cá nhân khoác áo bảo vệ lịch sử cách mạng, thành quả cách mạng và sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội phát ra.
***
Tại Bắc Hàn, từ khi “cách mạng thành công,” chính quyền cộng sản ở một nửa bán đảo Triều Tiên chính thức xếp “tư tưởng ngoại lai” là thù địch, phải diệt trừ thẳng tay. Cũng với kiểu tư duy đó, vào thập niên 1960, chính quyền Trung Quốc phát động “Cách Mạng Văn Hóa,” tuyên chiến với “tự do hóa tư sản.”
Vì sao thời điểm hiện nay, điều này lại xảy ra ở Việt Nam? Nếu đặt các diễn biến cực đoan về tư tưởng, văn hóa trong vài năm gần đây tại Việt Nam bên cạnh những thay đổi về chính sách theo hướng nỗ lực tiếp cận với phương Tây, đặc biệt là hữu hảo, thân thiện hơn với Mỹ để giảm ảnh hưởng của Trung Quốc hẳn sẽ thấy có những yếu tố tương đồng đáng chú ý. Ai cũng biết sự cực đoan về tư tưởng, văn hóa nguy hại thế nào đối với đối ngoại, đối nội, cơ hội phát triển kinh tế-xã hội nên các viên chức hữu trách không thể không thấy, không biết, thế thì tại sao họ lại hành xử theo kiểu buộc phải nhượng bộ một loại thế lực đồng đẳng?